Những năm gần đây, tình trạng nông sản rơi vào cảnh ùn ứ, khó tiêu thụ hoặc “được mùa mất giá” tiếp tục xảy ra tại nhiều địa phương trên cả nước đối với các mặt hàng như sầu riêng, thanh long, mít, dưa hấu, xoài, hành tím, hồ tiêu hay một số loại rau màu. Thực tế này cho thấy sản xuất nông nghiệp vẫn còn nhiều hạn chế, thiếu tính ổn định và chưa theo kịp yêu cầu của thị trường trong nước cũng như xuất khẩu.
Thị trường ngày càng siết chặt tiêu chuẩn nông sản
Mới đây, việc xuất khẩu sầu riêng sang thị trường Trung Quốc gặp nhiều khó khăn do siết chặt kiểm tra chất lượng, truy xuất nguồn gốc và dư lượng hóa chất tiếp tục là lời cảnh báo đối với ngành nông nghiệp Việt Nam. Một số lô hàng bị cảnh báo hoặc chậm thông quan đã ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động tiêu thụ, giá cả thị trường và uy tín của ngành hàng sầu riêng.
Không chỉ riêng sầu riêng, nhiều loại nông sản khác cũng từng gặp tình trạng ùn ứ do phụ thuộc vào một số thị trường xuất khẩu truyền thống, thiếu liên kết tiêu thụ hoặc chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật của thị trường nhập khẩu. Điều này cho thấy nếu không kiểm soát tốt chất lượng sản phẩm ngay từ khâu sản xuất thì nguy cơ bị động trong tiêu thụ và xuất khẩu là rất lớn.
Nguyên nhân của tình trạng “được mùa mất giá”
Theo đánh giá của ngành chuyên môn, nguyên nhân chủ yếu là do sản xuất còn mang tính tự phát, thiếu liên kết và chưa bám sát nhu cầu thị trường. Khi giá nông sản tăng cao, nhiều hộ dân mở rộng diện tích ồ ạt dẫn đến cung vượt cầu, trong khi công tác quy hoạch vùng trồng, bảo quản sau thu hoạch và chế biến sâu còn hạn chế.
Bên cạnh đó, nhiều nông hộ và cơ sở sản xuất chưa chú trọng xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc hay thực hiện các tiêu chuẩn sản xuất an toàn. Đây là điểm yếu khiến nông sản khó cạnh tranh khi thị trường ngày càng đặt ra yêu cầu cao về chất lượng và an toàn thực phẩm.
Vai trò của hợp tác xã trong tổ chức lại sản xuất
Trong bối cảnh đó, khu vực kinh tế tập thể, hợp tác xã nông nghiệp được xem là một trong những giải pháp quan trọng để tổ chức lại sản xuất theo hướng bài bản, nâng cao giá trị nông sản và hạn chế tình trạng “được mùa mất giá”.
Thông qua mô hình hợp tác xã, nông dân có điều kiện liên kết sản xuất theo quy trình thống nhất, kiểm soát chất lượng, xây dựng mã số vùng trồng và từng bước đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của thị trường. Nhiều hợp tác xã trên cả nước thời gian qua đã chủ động ký kết hợp đồng liên kết với doanh nghiệp thu mua, chế biến và xuất khẩu; đồng thời áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất an toàn như VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ… Qua đó góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm, ổn định đầu ra và tăng thu nhập cho thành viên.
Sản xuất an toàn là yêu cầu bắt buộc
Bên cạnh việc liên kết sản xuất, các hợp tác xã cần đặc biệt chú trọng sản xuất theo hướng an toàn, hữu cơ, hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật ngoài danh mục cho phép.
Thực tế cho thấy, chỉ một số lô hàng vi phạm quy định về dư lượng hóa chất hoặc không đáp ứng yêu cầu kiểm dịch cũng có thể ảnh hưởng đến uy tín của cả ngành hàng, tác động trực tiếp đến hoạt động tiêu thụ và xuất khẩu nông sản Việt Nam. Đây là vấn đề mà các hợp tác xã cần đặc biệt lưu ý trong quá trình tổ chức sản xuất và xây dựng thương hiệu nông sản địa phương.
Đẩy mạnh chuyển đổi số và liên kết chuỗi giá trị
Các hợp tác xã cũng cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong nông nghiệp như sử dụng nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, quảng bá sản phẩm trên sàn thương mại điện tử và nền tảng số. Đây là giải pháp giúp nâng cao tính minh bạch, mở rộng thị trường tiêu thụ và tăng khả năng cạnh tranh cho nông sản Việt Nam.
Ngoài ra, việc phát triển công nghiệp chế biến, kho lạnh bảo quản và đa dạng hóa thị trường tiêu thụ cũng là yêu cầu cần thiết nhằm giảm áp lực tiêu thụ nông sản tươi trong thời gian ngắn. Thực tế cho thấy, những địa phương có hệ thống liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ chặt chẽ thường hạn chế được tình trạng ùn ứ nông sản khi vào vụ thu hoạch.
Hướng đi bền vững cho nông nghiệp Đồng Nai
Đối với thành phố Đồng Nai, với thế mạnh về sản xuất nông nghiệp và phát triển kinh tế tập thể, các hợp tác xã cần tiếp tục phát huy vai trò cầu nối giữa nông dân với doanh nghiệp và thị trường; chủ động cập nhật thông tin thị trường, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu nông sản địa phương.
Đây được xem là hướng đi quan trọng nhằm phát triển nông nghiệp bền vững, nâng cao thu nhập cho thành viên hợp tác xã và góp phần ổn định đời sống người dân nông thôn trong giai đoạn hiện nay.
Nguyễn Xá