Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và sự thay đổi căn bản về nhu cầu thị trường từ "ăn no" sang "ăn ngon, ăn sạch", việc sản xuất manh mún, nhỏ lẻ không còn chỗ đứng. Tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là con đường duy nhất để Kinh tế tập thể (KTTT), nòng cốt là các Hợp tác xã (HTX) tại Đồng Nai phát triển bền vững, nâng cao thu nhập cho thành viên và khẳng định vị thế trên bản đồ nông sản.
Xu thế tất yếu: Từ "Tư duy sản xuất" sang "Tư duy kinh tế"
Ảnh minh hoạ
Trên thế giới, mô hình chuỗi giá trị (Value Chain) đã trở thành xương sống của nền nông nghiệp hiện đại. Tại các quốc gia tiên tiến như Nhật Bản, Hà Lan hay Israel, nông dân hiếm khi "tự bơi" trên thị trường. Họ tập hợp trong các HTX, đóng vai trò là mắt xích đầu tiên và quan trọng nhất để kết nối với doanh nghiệp chế biến, phân phối. Tại Việt Nam, Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững cũng xác định rõ: chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp, trong đó liên kết theo chuỗi giá trị là giải pháp đột phá.
Đối với tỉnh Đồng Nai, một địa phương có tốc độ công nghiệp hóa nhanh nhưng vẫn sở hữu quỹ đất nông nghiệp và tiềm năng lớn về cây ăn trái, chăn nuôi, việc tổ chức sản xuất theo chuỗi càng trở nên cấp thiết. Áp lực cạnh tranh không chỉ đến từ thị trường xuất khẩu mà ngay trên "sân nhà", khi yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm ngày càng khắt khe.
Chuỗi giá trị nâng cao giá trị sản phẩm HTX thông qua 4 yếu tố tác động:
- Nâng cao giá trị thông qua "Chuẩn hóa" và "Minh bạch hóa": Sản phẩm nông nghiệp truyền thống thường bị ép giá do thiếu minh bạch về chất lượng. Khi tham gia chuỗi giá trị, các HTX buộc phải tuân thủ quy trình canh tác nghiêm ngặt để đáp ứng tiêu chuẩn của doanh nghiệp thu mua.
- Nâng cao giá trị nhờ "Tấm vé" xuất khẩu chính ngạch: Chuỗi giá trị là con đường duy nhất để tiếp cận thị trường quốc tế - nơi chi trả mức giá cao hơn nhiều so với nội địa. Nông dân cá thể không thể tự đàm phán xuất khẩu, nhưng HTX trong chuỗi liên kết thì làm được.
- Nâng cao giá trị gia tăng qua chế biến và thương hiệu OCOP: Chuỗi giá trị tạo động lực để HTX đầu tư vào khâu sơ chế, chế biến sâu thay vì bán thô (giá trị thấp). Doanh nghiệp liên kết thường hỗ trợ công nghệ hoặc bao tiêu sản phẩm đã qua sơ chế.
- Nâng cao "Giá trị ròng" nhờ giảm chi phí đầu vào: Giá trị sản phẩm không chỉ nằm ở giá bán cao, mà còn nằm ở chi phí sản xuất thấp. Chuỗi giá trị hoạt động theo cơ chế khép kín đầu vào – đầu ra.
Tuy nhiên, thẳng thắn nhìn nhận, việc phát triển chuỗi giá trị tại Đồng Nai vẫn còn những "điểm nghẽn". Số lượng HTX tham gia chuỗi so với tổng số 641 HTX đang hoạt động vẫn còn khiêm tốn. Nguyên nhân chủ yếu do quy mô HTX còn nhỏ, năng lực tài chính yếu, thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao để quản trị chuỗi, và khả năng xúc tiến thương mại còn hạn chế. Nhiều chuỗi liên kết còn lỏng lẻo, tình trạng "bẻ kèo" hợp đồng vẫn là nỗi lo thường trực.
Giải pháp phát triển HTX gắn với chuỗi giá trị trong thời gian tới
Để khắc phục hạn chế và hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững, năm 2026 và giai đoạn tới, việc gắn kết HTX vào chuỗi giá trị cần được thực hiện đồng bộ với các giải pháp trọng tâm: (1) Nâng cao năng lực nội tại của HTX. Không thể có chuỗi giá trị mạnh nếu mắt xích HTX yếu. Cần tập trung củng cố, hỗ trợ các HTX chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý và sản xuất. Năm 2026, Liên minh HTX tỉnh đặt mục tiêu đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý HTX thông qua 15 lớp tập huấn chuyên sâu, đặc biệt chú trọng kỹ năng quản trị chuỗi và thương mại điện tử. (2) Thúc đẩy liên kết "4 nhà" đi vào thực chất. Cần khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp không chỉ với tư cách người mua hàng mà là đối tác chiến lược của HTX. Các chính sách hỗ trợ hạ tầng sơ chế, bảo quản lạnh, logistics cho HTX cần được ưu tiên để giảm tổn thất sau thu hoạch và nâng cao giá trị sản phẩm. (3) Quy hoạch vùng sản xuất gắn với mã số vùng trồng. Tiếp tục nhân rộng các mô hình HTX sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ, VietGAP gắn với mã số vùng trồng để phục vụ xuất khẩu. Liên minh HTX tỉnh sẽ tiếp tục phối hợp với các ngành chức năng hỗ trợ HTX hoàn thiện hồ sơ pháp lý, chuẩn hóa quy trình để đáp ứng các rào cản kỹ thuật của thị trường quốc tế. (4) Xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường. Đẩy mạnh đưa sản phẩm HTX lên các sàn thương mại điện tử và kết nối vào hệ thống bán lẻ hiện đại. Các hoạt động xúc tiến thương mại, hội chợ, kết nối cung cầu mà Liên minh HTX tỉnh triển khai trong năm 2025 cần được duy trì và đổi mới, hướng tới các thị trường khó tính nhưng giá trị cao.
Chuỗi giá trị không đơn thuần là sự liên kết cơ học giữa các khâu sản xuất và tiêu thụ, mà là sự chia sẻ lợi ích, rủi ro và trách nhiệm minh bạch giữa các bên. Đối với tỉnh Đồng Nai, phát triển HTX gắn với chuỗi giá trị là con đường ngắn nhất để hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn. Đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành nông nghiệp hay Liên minh HTX, mà cần sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và đặc biệt là sự thay đổi tư duy của chính những người nông dân – những chủ thể của nền kinh tế hợp tác tương lai./.
Nguồn: Đại Nguyễn