Tình trạng các hợp tác xã (HTX) ngưng hoạt động kéo dài nhưng không thể hoàn tất thủ tục giải thể đang là một "bài toán khó" đối với công tác quản lý nhà nước tại nhiều địa phương. Sự tồn tại của những HTX "hữu danh vô thực" không chỉ làm sai lệch bức tranh thực tế của khu vực kinh tế tập thể (KTTT) mà còn tạo ra những áp lực vô hình, làm suy giảm niềm tin của người dân và gây khó khăn cho công tác quản lý của chính quyền địa phương, cơ quan chức năng; nhất là hiện nay, thành phố Đồng Nai đang tập trung phát triển các HTX kiểu mới. Việc giải quyết dứt điểm tình trạng này đòi hỏi góc nhìn thẳng thắn cùng các giải pháp đồng bộ từ thể chế đến khâu tổ chức thực hiện.
Thực trạng HTX "tồn tại trên giấy" - Áp lực vô hình lên khu vực kinh tế tập thể
Tính đến ngày 30/6/2026, thành phố Đồng Nai có 922 HTX và 02 liên hiệp HTX. Dù số lượng HTX thành lập mới liên tục tăng, nhưng đáng chú ý, số lượng HTX ngừng hoạt động nhưng chưa thể giải thể vẫn còn tồn đọng rất lớn; toàn tỉnh còn 245 HTX rơi vào tình trạng “treo” (trong đó có 148 HTX nông nghiệp, 91 HTX phi nông nghiệp và 06 Quỹ tín dụng nhân dân).
Tình trạng này xuất phát từ nhiều nguyên nhân nội tại: quy mô sản xuất nhỏ lẻ, thiếu vốn, máy móc lạc hậu, trình độ quản lý của cán bộ HTX còn hạn chế, dẫn đến việc không thể đứng vững trên thị trường cạnh tranh. Tuy nhiên, khi rơi vào bế tắc, thay vì giải thể theo quy định, nhiều HTX chọn cách "bỏ mặc", tạo ra một bộ phận HTX tồn tại mang tính hình thức, làm ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng chung của khu vực KTTT.
Nhận diện các "điểm nghẽn" cố hữu khiến HTX "muốn giải thể cũng không xong"
Dưới góc nhìn quản lý nhà nước, việc một HTX không thể hoàn tất thủ tục rút khỏi thị trường thường vướng vào 3 nhóm "điểm nghẽn" chính:
Thứ nhất: "Nút thắt" về nghĩa vụ thuế và tài chính
Đây được coi là nguyên nhân phổ biến và khó tháo gỡ nhất. Nhiều HTX do quy mô nhỏ, tâm lý chủ quan hoặc thiếu nhân sự kế toán nên trong quá trình hoạt động không chú trọng công tác kê khai thuế, quản lý hóa đơn, chứng từ. Đến khi dừng hoạt động hoặc làm thủ tục giải thể, các tồn tại mới bộc lộ: nợ tiền thuế, nợ phạt chậm nộp, thất lạc chứng từ hoặc chưa quyết toán thuế.
Theo quy định pháp luật, hoàn thành nghĩa vụ thuế là điều kiện tiên quyết để giải thể. Tuy nhiên, nhiều HTX đã cạn kiệt tài chính, không còn khả năng đóng thuế. Trong khi đó, cơ chế xóa nợ thuế lại đòi hỏi khoản nợ tiền thuế, tiền chậm nộp phải kéo dài trên 10 năm mới được xem xét, khiến thủ tục bị ngưng trệ kéo dài. Cá biệt, có những HTX hoạt động lâu năm nhưng chưa từng đăng ký mã số thuế, đến khi giải thể lại vướng vào quy trình xử phạt vi phạm hành chính phức tạp.
Thứ hai: Thiếu hụt hồ sơ pháp lý, thất lạc con dấu và không còn người đại diện pháp lý
Rất nhiều HTX sau khi ngừng hoạt động thì các thành viên phân tán, Hội đồng Quản trị bỏ đi nơi khác hoặc không còn người đại diện theo pháp luật. Bên cạnh đó, công tác lưu trữ yếu kém dẫn đến việc mất Giấy chứng nhận đăng ký, thất lạc con dấu và sổ sách kế toán. Khi không có người đại diện làm việc và không còn hồ sơ gốc, cơ quan chức năng hoàn toàn thiếu căn cứ pháp lý để xử lý giải thể.
Thứ ba: Vướng mắc từ sự chồng chéo và phức tạp của quy định pháp luật
Trước đây, theo Luật Hợp tác xã năm 2012, thủ tục giải thể bắt buộc HTX phải tổ chức đại hội thành viên, thành lập hội đồng giải thể, đăng báo địa phương 3 số liên tiếp… Các quy định này vượt quá khả năng của những HTX đã hết sạch kinh phí và không thể tập hợp đủ thành viên.
Mặt khác, nếu áp dụng quy định giải thể theo Luật Phá sản 2014, HTX lại vướng yêu cầu phải có báo cáo tài chính trong 3 năm gần nhất (hoặc cả quá trình hoạt động) và yêu cầu kiểm toán - điều mà hầu như chỉ có các HTX quy mô rất lớn mới đáp ứng được. Luật Phá sản lại không quy định rõ ràng về tiêu chí HTX lâm vào phá sản và chế tài đối với HTX có nghĩa vụ nộp đơn mở thủ tục phá sản nhưng không nộp đơn đúng thời hạn hoặc không đúng nội dung. Chính vì điều này khiến HTX rất dễ rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán, không được hưởng các quyền lợi khi làm các thủ tục phá sản.
Sự thiếu đồng bộ giữa Luật Hợp tác xã, Luật Phá sản và Luật Quản lý thuế đã tạo thành một vòng lẩn quẩn "nhốt" các HTX yếu kém ở lại trên giấy.
Lối ra từ Luật Hợp tác xã năm 2023 và giải pháp đồng bộ từ góc nhìn quản lý
Để giải quyết dứt điểm tình trạng HTX "hữu danh vô thực", nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đối với khu vực kinh tế tập thể, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp từ thể chế đến hành động tại địa phương:
Thứ nhất: Tháo gỡ thể chế từ Luật Hợp tác xã năm 2023
Luật Hợp tác xã 2023 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2024) đã mở ra bước ngoặt quan trọng khi cắt giảm, đơn giản hóa nhiều thủ tục hành chính. Theo đó, các HTX giải thể chỉ cần đăng thông báo trên Cổng thông tin đăng ký kinh doanh thay vì phải đăng 3 số báo giấy liên tiếp, giúp tiết kiệm đáng kể chi phí cho HTX. Đồng thời, các quy định về giải thể bắt buộc cũng được điều chỉnh theo hướng thuận lợi hơn cho cơ quan quản lý. Thời gian tới, các Bộ, ngành cần tiếp tục hoàn thiện các văn bản hướng dẫn, đảm bảo tính kết nối giữa Luật Hợp tác xã 2023 với Luật Phá sản và Luật Quản lý thuế.
Thứ hai: Xây dựng cơ chế đặc thù xử lý nợ thuế và hỗ trợ kinh phí giải thể
Cần nghiên cứu các cơ chế khoanh nợ, xóa nợ thuế linh hoạt hơn đối với các HTX đã ngưng hoạt động nhiều năm, không còn tài sản và mất người đại diện. Bên cạnh đó, chính quyền các địa phương nên cân nhắc bố trí một phần nguồn kinh phí hỗ trợ để xử lý các bước giải thể bắt buộc đối với các HTX thuộc diện giải thể nhưng không còn quỹ hoạt động, bao gồm chi phí thu hồi con dấu, đăng tải thông tin công khai.
Thứ ba: Tăng cường rà soát liên ngành và ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong quản lý
Ban chỉ đạo phát triển Kinh tế tập thể, hợp tác xã thành phố cần chỉ đạo UBND các xã, phường rà soát, phân loại chính xác từng HTX ngừng hoạt động. Đồng thời, thành lập các Tổ kiểm tra liên ngành (gồm các sở ngành: Tài chính, Thuế, Công an, Liên minh Hợp tác xã) để hỗ trợ, hướng dẫn các địa phương xử lý.
Đối với HTX không có mã số thuế hoặc không hoạt động trên 12 tháng liên tục, cần kiên quyết thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký và thu hồi con dấu chuyển cơ quan công an xử lý.
Bên cạnh đó, cần xây dựng phần mềm quản lý dữ liệu HTX để theo dõi sát sao tình trạng hoạt động, biến động nhân sự và kê khai thuế, từ đó sớm phát hiện các đơn vị có biểu hiện hoạt động không hiệu quả để có phương án hỗ trợ củng cố hoặc cho giải thể sớm, tránh để nợ đọng kéo dài.
Thứ tư: nâng cao tính chủ động và kỷ luật tài chính của các HTX từ khi thành lập
Giải pháp căn cơ nhất để không phát sinh HTX khó giải thể trong tương lai là nâng cao "sức đề kháng" cho các HTX ngay từ ngày đầu hoạt động. Các HTX cần được tuyên truyền, hướng dẫn xây dựng nền nếp kế toán bài bản, thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ kê khai thuế định kỳ (kể cả khi không phát sinh doanh thu) và lưu trữ hóa đơn, chứng từ khoa học. Việc tuân thủ pháp luật thuế không chỉ giúp HTX dễ dàng tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi, chính sách hỗ trợ của Nhà nước mà còn loại bỏ hoàn toàn các rủi ro pháp lý khi chấm dứt hoạt động.
Việc kiên quyết giải thể các HTX yếu kém, ngừng hoạt động không phải là sự thu hẹp khu vực KTTT, mà là bước "lọc máu" cần thiết để làm sạch môi trường kinh doanh. Loại bỏ những HTX "hữu danh vô thực" sẽ giúp tập trung nguồn lực cho các HTX năng động, phát triển đúng chất lượng, lấy lại niềm tin của nhân dân và đưa khu vực kinh tế tập thể phát triển ngày càng bền vững./.
Thanh Hiền
Phó Chủ tịch phụ trách
Liên minh Hợp tác xã thành phố